هپاتیت یعنی التهاب کبد. کبد یکی از مهم‌ترین اندام‌های بدن است و در کارهایی مانند تنظیم مواد غذایی، تولید برخی پروتئین‌ها، کمک به هضم غذا و پردازش داروها و مواد مختلف نقش دارد. هپاتیت همیشه به معنی یک بیماری عفونی نیست. ویروس‌ها، مصرف الکل، بعضی داروها و مواد سمی، چاقی و اختلالات متابولیک و همچنین بیماری‌های خودایمنی می‌توانند باعث التهاب و آسیب کبد شوند. در میان هپاتیت‌های ویروسی، پنج نوع اصلی A، B، C، D و E شناخته شده‌اند. راه انتقال، شدت بیماری، امکان مزمن شدن و روش درمان این انواع با یکدیگر متفاوت است.

چرا هپاتیت مهم است؟ یکی از مهم‌ترین نکات درباره هپاتیت این است که ممکن است فرد مبتلا برای مدت طولانی هیچ علامتی نداشته باشد.به‌ویژه هپاتیت B و C می‌توانند سال‌ها بدون علامت باقی بمانند و به‌تدریج باعث ایجاد زخم در کبد، سیروز و در بعضی افراد سرطان کبد شوند. به همین دلیل، نداشتن علامت به معنی نداشتن بیماری نیست. خبر خوب این است که بسیاری از موارد هپاتیت قابل پیشگیری یا درمان هستند.

انواع هپاتیت ویروسی

هپاتیت A : هپاتیت A بیشتر از راه آب و غذای آلوده یا تماس نزدیک با فرد مبتلا منتقل می‌شود.این بیماری معمولاً حاد است و برخلاف هپاتیت B و C، به هپاتیت مزمن تبدیل نمی‌شود. بیشتر افراد به‌طور کامل بهبود پیدا می‌کنند؛ با این حال، در موارد نادر می‌تواند باعث نارسایی شدید کبد شود.

راه‌های پیشگیری: شستن دست‌ها پس از استفاده از سرویس بهداشتی و پیش از تهیه یا خوردن غذا، استفاده از آب آشامیدنی سالم، رعایت بهداشت مواد غذایی، توجه به بهداشت هنگام سفر به مناطق پرخطر، واکسیناسیون در افرادی که بر اساس شرایط فردی و توصیه پزشک نیاز به آن دارند. هپاتیت A از طریق دست دادن، در آغوش گرفتن یا تماس معمولی روزمره منتقل نمی‌شود.

هپاتیت B : هپاتیت B یکی از مهم‌ترین انواع هپاتیت است؛ زیرا می‌تواند از یک عفونت کوتاه‌مدت به عفونت مزمن تبدیل شود. ویروس هپاتیت B از طریق خون و برخی مایعات بدن منتقل می‌شود. انتقال از مادر مبتلا به نوزاد، به‌ویژه هنگام تولد، نیز اهمیت زیادی دارد. تماس جنسی با فرد مبتلا و استفاده مشترک از وسایل آلوده به خون مانند سرنگ، تیغ و برخی وسایل پزشکی نیز می‌تواند باعث انتقال شود.

مهم‌ترین راه پیشگیری: واکسن؛ واکسن هپاتیت B ایمن و مؤثر است و مهم‌ترین ابزار پیشگیری از هپاتیت B محسوب می‌شود. واکسیناسیون به‌موقع نوزادان و تکمیل برنامه واکسیناسیون اهمیت ویژه‌ای دارد. افرادی که احتمال تماس با ویروس داشته‌اند یا از وضعیت ابتلای خود مطمئن نیستند، می‌توانند با نظر پزشک آزمایش‌های مربوط به هپاتیت B را انجام دهند. CDC نیز غربالگری هپاتیت B را برای همه بزرگسالان دست‌کم یک‌بار توصیه می‌کند.

آیا هپاتیت B درمان دارد؟ بسیاری از موارد حاد نیاز به درمان ضدویروسی اختصاصی ندارند و بیمار با مراقبت مناسب بهبود پیدا می‌کند. در هپاتیت B مزمن، برخی بیماران به داروهای ضدویروسی مانند تنوفوویر یا انتکاویر نیاز دارند. این داروها می‌توانند خطر پیشرفت بیماری، سیروز و سرطان کبد را کاهش دهند. درمان و پیگیری باید زیر نظر پزشک انجام شود و در بسیاری از بیماران درمان طولانی‌مدت است.

هپاتیت C : هپاتیت C عمدتاً از طریق تماس با خون آلوده منتقل می‌شود. از راه‌های مهم انتقال می‌توان به استفاده مشترک از سرنگ و وسایل تزریق، تجهیزات پزشکی غیربهداشتی، برخی اقدامات پزشکی یا آرایشی در صورت رعایت نشدن اصول استریل و انتقال خون آزمایش‌نشده اشاره کرد. برخی تماس‌های جنسی که با تماس با خون همراه باشند نیز می‌توانند خطر انتقال داشته باشند. یکی از مشکلات هپاتیت C این است که اغلب بدون علامت است.

هپاتیت C قابل درمان است؛ این خبر بسیار مهم است: امروزه هپاتیت C در بیشتر افراد قابل درمان و ریشه‌کنی است. داروهای خوراکی ضدویروس مستقیم‌اثر (DAA) می‌توانند بیش از ۹۵ درصد موارد هپاتیت C را درمان کنند و دوره درمان در بسیاری از بیماران کوتاه است.

آیا واکسن هپاتیت C وجود دارد؟ در حال حاضر واکسن مؤثری برای هپاتیت C وجود ندارد. بنابراین پیشگیری از تماس با خون آلوده و انجام آزمایش در افراد در معرض خطر اهمیت زیادی دارد.

چه کسانی بهتر است آزمایش هپاتیت C بدهند؟ از آنجا که هپاتیت C اغلب بدون علامت است، آزمایش می‌تواند بیماری را قبل از ایجاد آسیب جدی کبدی شناسایی کند.

بر اساس توصیه CDC، در بسیاری از کشورها همه بزرگسالان ۱۸ سال به بالا حداقل یک‌بار باید از نظر هپاتیت C آزمایش شوند و زنان باردار نیز در هر بارداری باید مورد آزمایش قرار گیرند؛ افراد دارای عوامل خطر ممکن است به آزمایش‌های دوره‌ای نیاز داشته باشند. توصیه نهایی باید با توجه به شرایط فرد و دستورالعمل‌های نظام سلامت محل زندگی انجام شود.

هپاتیت D : هپاتیت D کمی متفاوت است. ویروس هپاتیت D برای تکثیر به ویروس هپاتیت B نیاز دارد. بنابراین فرد بدون عفونت هپاتیت B نمی‌تواند به هپاتیت D مبتلا شود. هپاتیت D می‌تواند باعث آسیب شدیدتر و سریع‌تر کبد شود.

چگونه از هپاتیت D پیشگیری کنیم؟ راه اصلی پیشگیری، جلوگیری از هپاتیت B با واکسیناسیون است. همچنین باید از تماس با خون آلوده، استفاده مشترک از سرنگ، تیغ و مسواک و رابطه جنسی بدون محافظت در شرایط پرخطر جلوگیری کرد.

هپاتیت E : هپاتیت E نیز بیشتر از طریق آب و غذای آلوده منتقل می‌شود. در بسیاری از افراد بیماری حاد است و خودبه‌خود بهبود پیدا می‌کند؛ اما در برخی شرایط می‌تواند شدید باشد.

یک نکته بسیار مهم برای زنان باردار:  هپاتیت E، به‌ویژه در نیمه دوم بارداری، می‌تواند بیماری بسیار شدیدی ایجاد کند و خطر نارسایی حاد کبد و عوارض جدی برای مادر و جنین را افزایش دهد. بنابراین در مناطق یا شرایطی که احتمال آلودگی وجود دارد، توجه ویژه به آب و غذای سالم اهمیت دارد. در حال حاضر واکسن هپاتیت E در برخی کشورها مجوز دارد، اما مانند واکسن هپاتیت B در سراسر جهان به‌طور روتین در دسترس نیست.

علائم هپاتیت چیست؟ هپاتیت ممکن است هیچ علامتی ایجاد نکند.

در صورت وجود علامت، موارد زیر ممکن است دیده شوند: خستگی و ضعف، بی‌اشتهایی، تهوع یا استفراغ، تب، احساس ناراحتی یا درد در قسمت بالای شکم، ادرار تیره، زرد شدن پوست یا سفیدی چشم‌ها، روشن شدن غیرطبیعی رنگ مدفوع، خارش پوست، درد مفاصل. اما علائم به‌تنهایی برای تشخیص هپاتیت کافی نیستند. بیماری‌های مختلف دیگری نیز می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند.

هپاتیت حاد و مزمن چه تفاوتی دارند؟ هپاتیت حاد یعنی التهاب کبد در مدت کوتاه ایجاد شده است. بعضی انواع هپاتیت حاد، مانند هپاتیت A، معمولاً بهبود کامل پیدا می‌کنند.

هپاتیت مزمن: یعنی عفونت یا التهاب برای مدت طولانی ادامه پیدا کند. برخی انواع هپاتیت، به‌ویژه B و C، می‌توانند مزمن شوند و در طول زمان باعث ایجاد فیبروز، سیروز و در برخی افراد سرطان کبد شوند.

هپاتیت چگونه تشخیص داده می‌شود؟ تشخیص هپاتیت فقط با نگاه کردن به علائم یا ظاهر فرد امکان‌پذیر نیست. پزشک ممکن است بر اساس شرایط فرد، آزمایش‌هایی مانند موارد زیر درخواست کند: آزمایش آنزیم‌های کبدی، آزمایش‌های اختصاصی هپاتیت A، B، C، D یا E، آزمایش‌های مربوط به فعالیت یا وجود ویروس، آزمایش‌های بررسی عملکرد کبد، سونوگرافی یا سایر روش‌های تصویربرداری، در برخی بیماران، آزمایش‌های تخصصی‌تر برای بررسی میزان آسیب کبد. آزمایش خون، بخش مهمی از تشخیص هپاتیت است.

عوارض هپاتیت چیست؟ اگر التهاب یا عفونت مزمن کبد درمان یا کنترل نشود، ممکن است به مرور باعث: التهاب؛ فیبروز (زخم کبد)؛ سیروز؛ نارسایی کبد یا سرطان کبد

شود. البته این روند در همه بیماران اتفاق نمی‌افتد و تشخیص زودهنگام و درمان مناسب می‌تواند خطر عوارض را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. هپاتیت B و C از مهم‌ترین علل بیماری شدید و مرگ‌ومیر مرتبط با هپاتیت ویروسی در جهان هستند.

آیا همه التهاب‌های کبدی «هپاتیت ویروسی» هستند؟ خیر این یک باور غلط شایع است. التهاب کبد می‌تواند علت‌های مختلفی داشته باشد؛ از جمله:

بیماری کبد چرب مرتبط با اختلالات متابولیک: اضافه‌وزن، دیابت، فشار خون بالا و اختلال چربی خون می‌توانند در ایجاد و پیشرفت بیماری‌های متابولیک کبد نقش داشته باشند. کاهش وزن در افراد دارای اضافه‌وزن، فعالیت بدنی منظم، تغذیه سالم و کنترل دیابت و چربی خون از اقدامات مهم برای محافظت از کبد است.

بیماری کبدی ناشی از الکل: مصرف الکل می‌تواند باعث تجمع چربی، التهاب و آسیب جدی کبد شود. کاهش یا قطع مصرف الکل، بسته به وضعیت فرد، بخش مهمی از درمان است.

آسیب کبدی ناشی از داروها و مواد سمی: برخی داروها، مکمل‌ها و مواد گیاهی می‌توانند به کبد آسیب بزنند. گیاهی بودن یک ماده به معنی بی‌خطر بودن آن برای کبد نیست.

هپاتیت خودایمنی: در این بیماری، سیستم ایمنی بدن به اشتباه به کبد حمله می‌کند. درمان آن با هپاتیت ویروسی متفاوت است و معمولاً به داروهای تنظیم‌کننده یا سرکوب‌کننده سیستم ایمنی نیاز دارد.

برای سالم ماندن کبد چه کار کنیم؟ برای محافظت از کبد واکسیناسیون هپاتیت B را جدی بگیریم. در صورت توصیه پزشک، واکسن هپاتیت A را دریافت کنیم. از آب و غذای سالم استفاده کنیم و دست‌ها را مرتب بشوییم. از سرنگ، تیغ، مسواک و وسایلی که ممکن است با خون تماس داشته باشند به‌صورت مشترک استفاده نکنیم. برای تاتو، پیرسینگ، خدمات زیبایی و اقدامات پزشکی، مراکز معتبر و دارای وسایل استریل را انتخاب کنیم. رابطه جنسی ایمن داشته باشیم، به‌خصوص اگر احتمال ابتلا به هپاتیت یا سایر عفونت‌های منتقله از راه جنسی وجود دارد. در صورت احتمال تماس با خون آلوده، برای ارزیابی و آزمایش به پزشک یا مرکز درمانی مراجعه کنیم. وزن مناسب را حفظ کنیم و فعالیت بدنی منظم داشته باشیم. دیابت، فشار خون و چربی خون را کنترل کنیم. از مصرف خودسرانه داروها، مکمل‌ها و فرآورده‌های گیاهی ناشناخته خودداری کنیم از مصرف الکل پرهیز کنیم؛ الکل می‌تواند آسیب کبدی را تشدید کند.

چند باور غلط درباره هپاتیت: اگر علامتی ندارم، پس هپاتیت ندارم. غلط است.به‌خصوص هپاتیت B و C ممکن است مدت طولانی بدون علامت باشند. آزمایش در افراد مناسب اهمیت زیادی دارد.

هپاتیت یعنی حتماً سرطان کبد؛ غلط است. بسیاری از افراد مبتلا هرگز به سرطان کبد مبتلا نمی‌شوند. تشخیص و درمان به‌موقع می‌تواند از عوارض جدی جلوگیری کند.

هپاتیت C درمان ندارد. غلط است. امروزه داروهای جدید هپاتیت C در بیش از ۹۵ درصد افراد می‌توانند بیماری را درمان کنند.

هپاتیت از دست دادن و در آغوش گرفتن منتقل می‌شود. غلط است. هپاتیت‌های B و C از تماس معمولی روزمره مانند در آغوش گرفتن، دست دادن، سرفه یا استفاده معمول از ظروف منتقل نمی‌شوند.

هر بیماری کبدی همان هپاتیت ویروسی است.غلط است.التهاب و آسیب کبد می‌تواند علت‌های مختلفی داشته باشد؛ از جمله بیماری‌های متابولیک، الکل، داروها و بیماری‌های خودایمنی.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟ اگر دچار زردی پوست یا چشم، ادرار بسیار تیره، استفراغ مداوم، درد شدید شکم، خواب‌آلودگی یا گیجی غیرطبیعی، خونریزی غیرعادی یا تورم شدید شکم و پاها شدید، باید سریعاً ارزیابی پزشکی شوید. همچنین اگر احتمال تماس با خون آلوده، رابطه جنسی پرخطر، استفاده مشترک از سرنگ یا وسایل آلوده وجود داشته است، حتی در صورت نداشتن علامت، درباره آزمایش و اقدامات پیشگیرانه با پزشک مشورت کنید.

هپاتیت همیشه علامت ندارد، اما همیشه هم قابل پیشگیری یا درمان نیست؛ خوشبختانه بخش بزرگی از بار هپاتیت با واکسیناسیون، رعایت اصول بهداشتی، آزمایش به‌موقع و درمان مناسب قابل کاهش است.هپاتیت B واکسن مؤثر دارد و هپاتیت C در بیشتر موارد قابل درمان است. بنابراین ترس و پنهان‌کاری کمکی نمی‌کند؛ آگاهی، آزمایش و مراجعه به‌موقع از کبد محافظت می‌کند.
فاطمه بهمنش؛ سرپرستار بخش داخلی بیمارستان امام خمینی(ره) استهبان