به مناسبت روز جهانی ایمنی بیمار – ۱۷ سپتامبر

شعار سال ۲۰۲۶ سازمان جهانی بهداشت: «مراقبت ایمن برای زندگی!»

سلامت، یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های زندگی هر انسان است. وقتی بیمار می‌شویم و برای تشخیص یا درمان به پزشک، درمانگاه یا بیمارستان مراجعه می‌کنیم، انتظار داریم مراقبتی دریافت کنیم که علاوه بر مؤثر بودن، ایمن نیز باشد.

اما ایمنی بیمار فقط به معنای «اشتباه نکردن پزشک یا پرستار» نیست. ایمنی بیمار یک مسئولیت مشترک میان بیمار، خانواده، پزشکان، پرستاران، داروسازان، سایر کارکنان سلامت و مدیران نظام سلامت است.

به همین دلیل، سازمان جهانی بهداشت هر سال ۱۷ سپتامبر را به عنوان «روز جهانی ایمنی بیمار» گرامی می‌دارد تا آگاهی عمومی درباره خطرهای قابل پیشگیری در مراقبت‌های سلامت افزایش یابد و همه برای کاهش آسیب‌های قابل پیشگیری تلاش کنند. این روز از سال ۲۰۱۹ و بر اساس قطعنامه مجمع جهانی بهداشت به رسمیت شناخته شده است.

در سال ۲۰۲۶، تمرکز این برنامه جهانی بر ایمنی مراقبت از افراد مبتلا به بیماری‌های غیرواگیر است؛ یعنی بیماری‌هایی مانند بیماری‌های قلبی و عروقی، سرطان، دیابت و بیماری‌های مزمن تنفسی که معمولاً به مراقبت طولانی‌مدت و پیگیری مداوم نیاز دارند.

ایمنی بیمار یعنی چه؟

به زبان ساده، ایمنی بیمار یعنی تلاش برای پیشگیری از آسیب‌هایی که می‌توان از آنها در جریان دریافت خدمات سلامت جلوگیری کرد.

این آسیب‌ها ممکن است در مراحل مختلف مراقبت اتفاق بیفتند؛ برای مثال:

* اشتباه در شناسایی بیمار

* خطا در مصرف یا تجویز دارو

* تأخیر در تشخیص یک بیماری

* انتقال ناقص اطلاعات بین اعضای تیم درمان

* عفونت‌های مرتبط با مراقبت‌های سلامت

* خطا در انجام برخی اقدامات پزشکی

* مشکلات مربوط به تجهیزات پزشکی

* بی‌توجهی به علائم هشداردهنده بیمار

* اشتباه در زمان ترخیص یا انتقال بیمار

* یا ناهماهنگی در مراقبت از بیماری که به چند پزشک یا مرکز درمانی مراجعه می‌کند.

البته هر عارضه یا نتیجه نامطلوبی الزاماً به معنای «خطای پزشکی» نیست. بعضی عوارض با وجود انجام مراقبت صحیح و مطابق استانداردهای علمی ممکن است رخ دهند.

هدف ایمنی بیمار، سرزنش افراد نیست؛ بلکه شناسایی خطرها، پیشگیری از آسیب و یادگیری از خطاها برای بهتر شدن سیستم مراقبت است.

سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند که آسیب‌های قابل پیشگیری در نظام سلامت همچنان یکی از چالش‌های مهم سلامت در جهان هستند و ایمنی باید بخشی جدایی‌ناپذیر از ارائه خدمات سلامت باشد.

چرا ایمنی بیمار اهمیت دارد؟

هر بار که یک فرد برای دریافت مراقبت پزشکی به نظام سلامت مراجعه می‌کند، ممکن است با بخش‌های مختلفی از این نظام در ارتباط باشد: پزشک، پرستار، داروساز، آزمایشگاه، تصویربرداری، اتاق عمل، داروخانه، مرکز بهداشت، اورژانس و...

هرچه مراقبت پیچیده‌تر و طولانی‌تر باشد، اهمیت هماهنگی و ارتباط صحیح بیشتر می‌شود.

این موضوع به‌ویژه درباره افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن اهمیت دارد؛ زیرا ممکن است بیمار برای مدت طولانی دارو مصرف کند، آزمایش‌های مختلف انجام دهد، به چند پزشک مراجعه کند و در زمان‌های مختلف در بیمارستان یا مراکز درمانی تحت مراقبت قرار گیرد.

سازمان جهانی بهداشت در برنامه سال ۲۰۲۶ خود تأکید کرده است که افراد مبتلا به بیماری‌های غیرواگیر به دلیل ماهیت طولانی‌مدت بیماری و تماس مکرر با نظام سلامت، ممکن است در معرض خطرهای بیشتری قرار داشته باشند. همچنین وجود هم‌زمان چند بیماری می‌تواند مراقبت را پیچیده‌تر کند.

بیماری‌های غیرواگیر کدام‌اند؟

بیماری‌های غیرواگیر بیماری‌هایی هستند که معمولاً از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شوند و بسیاری از آنها ماهیت مزمن دارند.

از مهم‌ترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

بیماری‌های قلبی و عروقی

مانند بیماری عروق کرونر قلب، سکته مغزی و فشار خون بالا.

دیابت

بیماری‌ای که نیازمند کنترل منظم قند خون، تغذیه مناسب، فعالیت بدنی، مصرف صحیح داروها و پیگیری پزشکی است.

بیماری‌های مزمن تنفسی

مانند بیماری انسدادی مزمن ریه و برخی بیماری‌های مزمن تنفسی.

سرطان‌ها

که تشخیص به‌موقع، انتخاب درمان مناسب و پیگیری منظم در آنها اهمیت زیادی دارد.

بسیاری از افراد ممکن است هم‌زمان بیش از یک بیماری مزمن داشته باشند. برای چنین بیمارانی، هماهنگی بین پزشکان، مصرف صحیح داروها، پیگیری آزمایش‌ها و توجه به علائم هشداردهنده اهمیت ویژه‌ای دارد.

بیمار چگونه می‌تواند به ایمنی خود کمک کند؟

ایمنی بیمار فقط وظیفه کادر درمان نیست. بیمار آگاه، یکی از اعضای مهم تیم مراقبت است.

سازمان جهانی بهداشت نیز بر مشارکت فعال بیماران و خانواده‌ها در مراقبت ایمن تأکید دارد.

۱. درباره بیماری خود اطلاعات کافی داشته باشید

اگر بیماری مزمنی مانند دیابت، فشار خون، بیماری قلبی، آسم یا بیماری دیگری دارید، بهتر است بدانید:

* بیماری شما چیست؟

* چه علائمی اهمیت بیشتری دارند؟

* چه داروهایی مصرف می‌کنید؟

* داروها را چگونه و چه زمانی باید مصرف کنید؟

* چه آزمایش‌ها یا مراجعاتی برای شما ضروری است؟

* چه زمانی باید سریع‌تر به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید؟

لازم نیست بیمار متخصص پزشکی باشد؛ فقط باید اطلاعات ضروری مربوط به مراقبت از خودش را بداند.

۲. فهرست داروهای خود را همراه داشته باشید

یکی از ساده‌ترین کارهایی که می‌تواند به افزایش ایمنی کمک کند، داشتن یک فهرست به‌روز از داروهاست.

در این فهرست بهتر است نام موارد زیر نوشته شود:

* نام دارو

* مقدار مصرف

* تعداد دفعات مصرف در روز

* زمان مصرف

* داروهایی که به آنها حساسیت دارید

* مکمل‌ها و داروهای گیاهی مورد استفاده

اگر دارویی را به تازگی قطع یا شروع کرده‌اید، این موضوع را نیز به پزشک اطلاع دهید.

هرگز فقط به خاطر شباهت نام یا شکل دارو، داروی دیگری را جایگزین نکنید.

در صورت شک درباره نام یا مقدار دارو، از پزشک یا داروساز سؤال کنید.

۳. قبل از مصرف دارو سؤال بپرسید

اگر دارویی برای شما تجویز شده است، مطمئن شوید می‌دانید:

این دارو برای چیست؟

چه مقدار باید مصرف کنم؟

چه زمانی باید مصرف شود؟

تا چه مدت باید ادامه پیدا کند؟

آیا با داروهای دیگر من تداخل دارد؟

اگر یک نوبت را فراموش کردم چه کنم؟

این سؤال‌ها ساده به نظر می‌رسند، اما می‌توانند از بسیاری از اشتباهات دارویی پیشگیری کنند.

سازمان جهانی بهداشت، ایمنی دارویی را یکی از حوزه‌های مهم ایمنی بیمار می‌داند و بر شناسایی و کاهش خطرهای مرتبط با داروها تأکید دارد.

۴. اگر چیزی را متوجه نشدید، دوباره سؤال کنید

گاهی بیمار به دلیل استرس، درد، نگرانی یا عجله، بخشی از صحبت پزشک یا پرستار را متوجه نمی‌شود.

این موضوع طبیعی است.

اگر متوجه نشدید، خجالت نکشید و دوباره سؤال کنید.

می‌توانید بگویید:

««لطفاً یک بار دیگر توضیح می‌دهید؟»»

یا:

««می‌خواهم مطمئن شوم درست متوجه شده‌ام.»»

سؤال پرسیدن نشانه بی‌اعتمادی به پزشک نیست؛ بلکه بخشی از مراقبت ایمن است.

---

۵. هنگام مراجعه، اطلاعات مهم پزشکی خود را بگویید

پزشک و سایر اعضای تیم درمان برای تصمیم‌گیری درست به اطلاعات شما نیاز دارند.

مواردی مانند:

* بیماری‌های قبلی

* حساسیت دارویی

* داروهای مصرفی

* سابقه جراحی

* بارداری یا احتمال بارداری

* سابقه واکنش شدید به داروها

* بیماری‌های زمینه‌ای

* و درمان‌هایی که اخیراً دریافت کرده‌اید

می‌توانند در تصمیم‌گیری پزشکی اهمیت داشته باشند.

هیچ اطلاعات مهمی را به دلیل تصور اینکه «احتمالاً پزشک خودش می‌داند» پنهان نکنید.

۶. مطمئن شوید نتیجه آزمایش‌ها و بررسی‌ها پیگیری شده است

انجام آزمایش به‌تنهایی کافی نیست.

باید مشخص باشد:

نتیجه آزمایش چه بوده و قدم بعدی چیست؟

برای مثال، اگر پزشک برای شما آزمایش یا تصویربرداری درخواست کرده است، درباره نحوه دریافت نتیجه و زمان پیگیری آن سؤال کنید.

سازمان جهانی بهداشت در توصیه‌های سال ۲۰۲۶ نیز بر اهمیت پیگیری نتایج آزمایش‌ها و انتقال ایمن اطلاعات در مراحل مختلف مراقبت تأکید کرده است.

۷. هنگام انتقال از یک پزشک یا مرکز درمانی به مرکز دیگر، اطلاعات را منتقل کنید

گاهی بیمار از پزشک عمومی به متخصص، از متخصص به بیمارستان یا از بیمارستان به منزل منتقل می‌شود.

در چنین شرایطی باید اطلاعات مهم درمانی تا حد امکان به شکل دقیق منتقل شود.

به‌خصوص موارد زیر اهمیت دارند:

* تشخیص بیماری

* داروهای فعلی

* داروهایی که اخیراً تغییر کرده‌اند

* حساسیت‌ها

* نتایج مهم آزمایش‌ها

* اقدامات انجام‌شده

* برنامه پیگیری بعدی

 

انتقال ناقص اطلاعات می‌تواند باعث سردرگمی یا تکرار غیرضروری اقدامات شود.

۸. هنگام ترخیص از بیمارستان، مطمئن شوید برنامه مراقبت را فهمیده‌اید

ترخیص، پایان مراقبت نیست؛ بلکه آغاز مرحله جدیدی از مراقبت در منزل است.

قبل از خروج از بیمارستان بهتر است بدانید:

داروها

چه داروهایی را باید ادامه دهید و کدام داروها قطع شده‌اند؟

تغذیه و فعالیت

آیا محدودیتی در غذا، فعالیت یا استراحت دارید؟

مراقبت در منزل

چه کاری باید انجام دهید؟

مراجعه بعدی

چه زمانی و نزد چه پزشکی باید مراجعه کنید؟

علائم هشدار

در صورت بروز چه علائمی باید سریعاً مراجعه کنید؟

شماره تماس

در صورت بروز مشکل با چه مرکز یا فردی باید تماس بگیرید؟

اگر پاسخ این سؤال‌ها برای شما روشن نیست، قبل از ترک مرکز درمانی سؤال کنید.

۹. اگر احساس کردید چیزی درست نیست، موضوع را مطرح کنید

گاهی بیمار یا همراه او متوجه تغییری در وضعیت بیمار می‌شود که ممکن است برای کادر درمان مهم باشد.

برای مثال:

* تغییر ناگهانی سطح هوشیاری

* تنگی نفس جدید یا شدید

* درد شدید یا غیرعادی

* واکنش احتمالی به دارو

* افت یا افزایش غیرعادی قند خون

* خونریزی

* تب یا علائم جدید

* یا هر تغییر قابل توجه در وضعیت بیمار

 

در چنین شرایطی، موضوع را با کادر درمان مطرح کنید.

گفتنِ «من نگرانم؛ حال بیمار نسبت به قبل تغییر کرده است» می‌تواند مهم باشد.

۱۰. هویت خود را هنگام دریافت خدمات درمانی بررسی کنید

در بیمارستان ممکن است بیماران زیادی هم‌زمان تحت مراقبت باشند.

به همین دلیل، برای برخی اقدامات، کارکنان درمان هویت بیمار را با استفاده از مشخصات یا شناسه‌های تعیین‌شده بررسی می‌کنند.

اگر از شما نام، تاریخ تولد یا مشخصات دیگری پرسیده شد، این کار برای افزایش ایمنی و اطمینان از دریافت مراقبت صحیح است.

اگر درباره اینکه یک اقدام برای چه بیماری انجام می‌شود یا دارویی برای چه منظوری است ابهامی دارید، سؤال کنید.

نقش خانواده در ایمنی بیمار

خانواده، به‌خصوص در مراقبت از سالمندان، کودکان و بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن، نقش بسیار مهمی دارد.

خانواده می‌تواند:

* فهرست داروهای بیمار را نگهداری کند.

* زمان مراجعه و آزمایش‌ها را یادآوری کند.

* در انتقال اطلاعات پزشکی به تیم درمان کمک کند.

* در زمان ترخیص، دستورهای مراقبتی را یادداشت کند.

* به علائم هشدار توجه کند.

* در صورت مشاهده تغییر مهم در وضعیت بیمار، آن را به کادر درمان اطلاع دهد.

* و به بیمار در رعایت برنامه درمانی کمک کند.

در عین حال، حفظ حریم خصوصی و تصمیم‌گیری بیمار باید مورد احترام قرار گیرد.

ایمنی بیمار و بیماری‌های مزمن

در بیماری‌های مزمن، مراقبت معمولاً یک اتفاق کوتاه‌مدت نیست؛ بلکه ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها ادامه داشته باشد.

برای مثال، فرد مبتلا به دیابت ممکن است به طور مرتب:

* قند خون خود را کنترل کند،

* دارو مصرف کند،

* آزمایش انجام دهد،

* به پزشک مراجعه کند،

* رژیم غذایی خود را مدیریت کند،

* و برای پیشگیری از عوارض بیماری تحت بررسی قرار گیرد.

در چنین شرایطی، حتی یک اشتباه کوچک اگر تکرار شود، می‌تواند اهمیت پیدا کند.

بنابراین در بیماری‌های مزمن، مراقبت منظم، ارتباط خوب با تیم درمان، مصرف صحیح دارو و پیگیری مداوم اهمیت زیادی دارد.

آیا هر عارضه‌ای به معنای خطای پزشکی است؟

خیر.

پزشکی علمی پیچیده است و هیچ درمانی کاملاً بدون خطر نیست.

برخی عوارض ممکن است با وجود رعایت استانداردهای علمی رخ دهند. بنابراین نباید هر نتیجه نامطلوبی را به‌طور خودکار خطای پزشکی تلقی کرد.

اما اگر حادثه یا خطایی رخ دهد، یکی از مهم‌ترین اصول ایمنی بیمار این است که از آن یاد بگیریم و تلاش کنیم احتمال تکرار آن کاهش پیدا کند.

به همین دلیل، سازمان جهانی بهداشت بر ایجاد «فرهنگ ایمنی» تأکید می‌کند؛ فرهنگی که در آن شناسایی خطرها، گزارش حوادث، یادگیری و بهبود سیستم اهمیت داشته باشد.

ایمنی بیمار یعنی سرزنش کردن؟ خیر.

یکی از تصورات نادرست درباره ایمنی بیمار این است که هدف آن پیدا کردن یک فرد مقصر است.

در حالی که بسیاری از حوادث درمانی نتیجه یک عامل منفرد نیستند و ممکن است عوامل مختلفی در آنها نقش داشته باشند؛ مانند:

* نقص ارتباط

* خستگی

* کمبود اطلاعات

* طراحی نامناسب فرآیند

* پیچیدگی درمان

* نقص تجهیزات

* خطا در انتقال اطلاعات

* یا وجود چند مشکل هم‌زمان.

هدف اصلی ایمنی بیمار این است که سیستم را ایمن‌تر کنیم تا احتمال وقوع خطا کاهش یابد.

حقوق بیمار و ایمنی بیمار

ایمنی بیمار با حقوق بیمار ارتباط نزدیکی دارد.

در ایران، «منشور حقوق بیمار» با هدف تبیین حقوق گیرندگان خدمات سلامت و رعایت موازین اخلاقی در ارائه خدمات درمانی تدوین و پس از تصویب در شورای سیاست‌گذاری وزارت بهداشت در سال ۱۳۸۸ ابلاغ شده است.

از مهم‌ترین محورهای این منشور می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. حق دریافت خدمات مطلوب سلامت

2. حق دریافت اطلاعات کافی و مناسب

3. حق انتخاب و تصمیم‌گیری آزادانه در دریافت خدمات سلامت

4. حق حفظ حریم خصوصی و رازداری

5. حق دسترسی به نظام کارآمد رسیدگی به شکایات

بنابراین بیمار فقط دریافت‌کننده منفعل خدمات نیست؛ او حق دارد درباره مراقبت خود اطلاعات داشته باشد، سؤال بپرسد و در تصمیم‌های مربوط به سلامت خود مشارکت کند.

۱۰ سؤال مفید که هر بیمار می‌تواند از تیم درمان بپرسد

برای مشارکت فعال‌تر در مراقبت، می‌توانید این سؤال‌ها را در ذهن داشته باشید:

۱. بیماری یا مشکل اصلی من چیست؟

۲. این آزمایش یا بررسی برای چیست؟

۳. نتیجه این آزمایش چه زمانی مشخص می‌شود و چگونه پیگیری می‌شود؟

۴. این دارو برای چیست؟

۵. مقدار و زمان مصرف دارو چگونه است؟

۶. آیا این دارو با داروهای دیگری که مصرف می‌کنم تداخل دارد؟

۷. چه عوارضی نیاز به اطلاع دادن به پزشک دارد؟

۸. اگر وضعیت من بدتر شد، چه علائمی هشداردهنده هستند؟

۹. چه زمانی باید دوباره مراجعه کنم؟

۱۰. اگر سؤال یا مشکلی داشتم، با چه کسی تماس بگیرم؟

پرسیدن این سؤال‌ها به معنای ایجاد مزاحمت برای تیم درمان نیست؛ بلکه می‌تواند به ارتباط بهتر و مراقبت ایمن‌تر کمک کند.

ایمنی بیمار از بیمارستان شروع می‌شود، اما در بیمارستان تمام نمی‌شود

ایمنی بیمار فقط مربوط به اتاق عمل، بخش بستری یا اورژانس نیست.

ایمنی باید در تمام مسیر مراقبت مورد توجه باشد:

پیشگیری ← تشخیص ← درمان ← ترخیص ← مراقبت در منزل ← پیگیری

این موضوع در بیماری‌های مزمن اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا مراقبت ممکن است سال‌ها ادامه داشته باشد.

سازمان جهانی بهداشت نیز در برنامه سال ۲۰۲۶ بر توجه به ایمنی در سراسر مسیر مراقبت، از پیشگیری و تشخیص زودهنگام تا درمان و مراقبت طولانی‌مدت تأکید کرده است.

چند توصیه ساده برای مراقبت ایمن‌تر

همیشه فهرست داروهای خود را به‌روز نگه دارید.

حساسیت‌های دارویی خود را به پزشک و پرستار اطلاع دهید.

اگر دستور درمانی را متوجه نشدید، سؤال کنید.

نتایج آزمایش‌ها و مراجعات خود را پیگیری کنید.

هنگام مراجعه به پزشک، اطلاعات پزشکی مهم خود را همراه داشته باشید.

هنگام ترخیص، دستورهای مراقبتی را با دقت بخوانید و اگر ابهامی وجود دارد سؤال کنید.

تغییرات مهم وضعیت بیمار را سریع به کادر درمان اطلاع دهید.

در مراقبت از بیماران سالمند و کودکان، خانواده نقش فعالی داشته باشد.

داروها را خودسرانه شروع، قطع یا جابه‌جا نکنید.

در صورت مشاهده یک خطر احتمالی برای ایمنی بیمار، آن را محترمانه با کادر درمان مطرح کنید.

یک پیام مهم برای همه ما

ایمنی بیمار مسئولیت یک نفر نیست.

پزشک، پرستار، داروساز، ماما، کارشناس آزمایشگاه، تکنسین، مدیر بیمارستان، بیمار و خانواده همگی بخشی از زنجیره ایمنی هستند.

وقتی بیمار سؤال می‌پرسد،

وقتی پزشک اطلاعات را با دقت بررسی می‌کند،

وقتی پرستار هویت بیمار را کنترل می‌کند،

وقتی داروساز درباره نحوه مصرف دارو توضیح می‌دهد،

وقتی خانواده تغییر وضعیت بیمار را گزارش می‌کند،

و وقتی بیمارستان از یک خطا یاد می‌گیرد و فرآیند خود را اصلاح می‌کند،

همه این اقدامات یک هدف مشترک دارند:

«مراقبت ایمن‌تر برای همه»

روز جهانی ایمنی بیمار یادآور این حقیقت است که کیفیت مراقبت فقط به درمان بیماری مربوط نمی‌شود؛ بلکه به این موضوع نیز مربوط است که بیمار در تمام مسیر دریافت مراقبت، تا حد امکان از آسیب قابل پیشگیری در امان باشد.

در سال ۲۰۲۶، سازمان جهانی بهداشت از همه کشورها، مراکز درمانی، کارکنان سلامت، بیماران و خانواده‌ها می‌خواهد برای ایمنی بیشتر افراد مبتلا به بیماری‌های غیرواگیر همکاری کنند.

مراقبت ایمن، یک اقدام یک‌روزه نیست؛

یک تعهد برای تمام زندگی است.

واحد آموزش سلامت بیمارستان امام خمینی(ره) استهبان