افزایش طول عمر انسان یکی از مهم‌ترین دستاوردهای پیشرفت علم، پزشکی، بهداشت و بهبود شرایط زندگی است. امروزه افراد بیشتری نسبت به گذشته فرصت دارند سال‌های بیشتری از زندگی خود را تجربه کنند. اما «طولانی‌تر شدن زندگی» زمانی یک دستاورد واقعی برای جامعه محسوب می‌شود که این سال‌های بیشتر، همراه با سلامت، استقلال، کرامت، مشارکت اجتماعی و کیفیت زندگی بهتر باشد.

به همین دلیل، شعار نخستین روز هفته ملی سالمندان ۱۴۰۵ با عنوان:

«زندگی طولانی‌تر، آینده‌ای متفاوت، بازاندیشی در سیاست‌های سالمندی»

پیامی مهم برای همه بخش‌های جامعه دارد: جامعه‌ای که سالمند می‌شود، باید نظام‌ها و خدمات خود را نیز برای این تغییر آماده کند.

چرا باید از امروز برای سالمندی آینده آماده شویم؟

سالمندی جمعیت یک اتفاق ناگهانی نیست؛ نتیجه سال‌ها کاهش باروری، افزایش امید به زندگی و تغییر ساختار جمعیتی است. ایران نیز با روند شتابان سالمندی جمعیت روبه‌روست. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی دبیرخانه شورای ملی سالمندان، در سال ۱۴۰۵ حدود ۱۰ میلیون و ۳۵۰ هزار نفر از جمعیت کشور سالمند هستند و نزدیک به ۱۴ درصد جمعیت را تشکیل می‌دهند. این دبیرخانه پیش‌بینی کرده است که سهم جمعیت بالای ۶۰ سال تا سال ۱۴۳۰ می‌تواند به حدود ۳۱ درصد برسد.

این تغییر جمعیتی فقط به افزایش تعداد سالمندان محدود نمی‌شود؛ بلکه بر حوزه‌های مختلف زندگی جامعه اثر می‌گذارد؛ از نظام سلامت و مراقبت‌های طولانی‌مدت گرفته تا مسکن، حمل‌ونقل، اشتغال، تأمین اجتماعی، فناوری، شهرسازی و روابط خانوادگی.

بنابراین، سالمندی دیگر فقط موضوع خانواده یا حوزه درمان نیست؛ یک موضوع مهم اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاست‌گذاری است.

سالمندی سالم یعنی چه؟

از نگاه سازمان جهانی بهداشت، «سالمندی سالم» فقط به معنای نداشتن بیماری نیست. سالمندی سالم یعنی فرد بتواند تا حد امکان توانایی عملکردی خود را حفظ کند؛ یعنی بتواند کارهایی را که برای زندگی ارزشمند می‌داند انجام دهد و در جامعه حضور و مشارکت داشته باشد.

این توانایی حاصل تعامل میان وضعیت جسمی و روانی فرد، محیط زندگی و شرایط اجتماعی و سیاست‌های حاکم بر جامعه است.

بنابراین ممکن است یک سالمند بیماری مزمنی داشته باشد، اما همچنان بتواند زندگی مستقل، فعال و رضایت‌بخشی داشته باشد؛ اگر محیط، خدمات و حمایت‌های لازم برای او فراهم باشد.

بازاندیشی در سیاست‌های سالمندی یعنی چه؟

بازاندیشی به این معناست که با تغییر ساختار جمعیتی، روش‌های قدیمی را کافی ندانیم و برای آینده برنامه‌ریزی کنیم.

۱. نظام سلامت باید سالمند محورتر شود

نیازهای سالمندان با افزایش سن تغییر می‌کند. بسیاری از سالمندان هم‌زمان با چند بیماری مزمن، مشکلات حرکتی، اختلالات بینایی یا شنوایی، مشکلات تغذیه‌ای، اختلالات شناختی یا نیازهای روانی و اجتماعی مواجه هستند.

بنابراین خدمات سلامت باید از تمرکز صرف بر درمان بیماری، به سمت مراقبت یکپارچه، پیشگیری، حفظ توانایی عملکردی و توجه به نیازهای فردی سالمند حرکت کند. سازمان جهانی بهداشت نیز بر ارائه مراقبت‌های یکپارچه و فردمحور در تمام سطوح، از خانه و مراقبت‌های اولیه تا بیمارستان و مراقبت طولانی‌مدت، تأکید دارد.

۲. مراقبت طولانی‌مدت باید جدی گرفته شود

همه سالمندان نیازمند مراقبت دائمی نیستند؛ اما برخی افراد در سنین بالا به حمایت بیشتری برای انجام فعالیت‌های روزمره نیاز پیدا می‌کنند.

وجود خدمات مراقبت در منزل، خدمات جامعه‌محور، حمایت از مراقبان خانوادگی و مراکز مراقبتی باکیفیت می‌تواند به سالمندان کمک کند تا با حفظ کرامت و استقلال، زندگی مناسب‌تری داشته باشند.

سازمان جهانی بهداشت نیز مراقبت طولانی‌مدت را یکی از چهار محور اصلی «دهه سالمندی سالم ۲۰۲۱ تا ۲۰۳۰» می‌داند.

۳. شهرها و خانه‌ها باید برای همه سنین مناسب باشند

سالمند شدن جامعه یعنی باید محیط زندگی نیز تغییر کند.

پیاده‌روهای مناسب، عبور و مرور ایمن، دسترسی آسان به مراکز درمانی و خدمات عمومی، حمل‌ونقل مناسب، روشنایی کافی، کاهش موانع حرکتی و مناسب‌سازی خانه‌ها می‌توانند استقلال سالمندان را افزایش دهند.

ایجاد محیط‌های دوستدار سالمند فقط به نفع سالمندان نیست؛ بلکه برای کودکان، افراد دارای معلولیت، بیماران و در نهایت همه اعضای جامعه مفید است. سازمان جهانی بهداشت بر توسعه شهرها و جوامع دوستدار سالمند به عنوان یکی از محورهای اصلی سالمندی سالم تأکید دارد.

۴. سالمندان را نباید فقط «دریافت‌کننده خدمت» دید

سالمندان فقط افرادی نیازمند مراقبت نیستند. آنان دارای تجربه، دانش، مهارت و سرمایه اجتماعی هستند و می‌توانند در خانواده، محیط کار، فعالیت‌های اجتماعی، فرهنگی و داوطلبانه نقش‌آفرین باشند.

سیاست‌های سالمندی موفق باید فرصت مشارکت سالمندان را فراهم کند و از نگاه کلیشه‌ای و تبعیض‌آمیز نسبت به سن جلوگیری نماید.

در سند ملی سالمندان کشور نیز بر ارتقای منزلت سالمندان، مشارکت اجتماعی، جلوگیری از تبعیض سنی، حفظ استقلال و عزت نفس و استفاده از ظرفیت‌های آموزشی و اجتماعی سالمندان تأکید شده است.

۵. سیاست‌های سالمندی باید بین‌بخشی باشد

سلامت سالمندان فقط در بیمارستان یا درمانگاه ساخته نمی‌شود.

وزارت بهداشت، سازمان‌های رفاهی و حمایتی، شهرداری‌ها، نظام حمل‌ونقل، بخش مسکن، نهادهای اقتصادی، رسانه‌ها، دانشگاه‌ها، خانواده‌ها و خود سالمندان، همگی در ساختن آینده سالمندی نقش دارند.

به همین دلیل، سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند که سالمندی سالم نیازمند همکاری دولت، جامعه مدنی، بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و خود سالمندان است.

نقش خانواده‌ها در این تغییر چیست؟

خانواده همچنان یکی از مهم‌ترین منابع حمایت از سالمندان در جامعه ایران است؛ اما حمایت از سالمند نباید به معنای سلب استقلال او باشد.

کمک کردن به سالمند یعنی:

• به تصمیم‌ها و انتخاب‌های او احترام بگذاریم.

• تا حد امکان اجازه دهیم کارهای شخصی خود را انجام دهد.

• او را از فعالیت‌های خانوادگی و اجتماعی کنار نگذاریم.

• در مراجعه به مراکز درمانی، به توضیحات و خواسته‌های او توجه کنیم.

• مصرف داروها و مراجعات پزشکی را با دقت پیگیری کنیم.

• از تنهایی و انزوای اجتماعی او پیشگیری کنیم.

• از هرگونه تحقیر، بی‌احترامی و تبعیض به دلیل سن جلوگیری کنیم.

حمایت واقعی، جایگزین کردن سالمند نیست؛ بلکه کمک به او برای حفظ توانایی و استقلال است.

نقش نظام سلامت در بیمارستان‌ها چیست؟

بیمارستان‌ها نیز باید خود را برای جامعه‌ای که تعداد بیشتری از مراجعان آن را سالمندان تشکیل می‌دهند، آماده کنند.

توجه به نیازهای ویژه سالمندان، ارتباط مؤثر با بیمار و خانواده، کاهش خطر سقوط، توجه به تغذیه و تحرک، بررسی وضعیت شناختی و عملکردی، آموزش مناسب هنگام ترخیص و هماهنگی با خدمات پس از ترخیص، از جمله اقداماتی است که می‌تواند کیفیت مراقبت از سالمندان را افزایش دهد.

در چنین رویکردی، هدف فقط «درمان بیماری» نیست؛ بلکه باید تلاش شود توانایی، استقلال، ایمنی و کیفیت زندگی سالمند نیز حفظ شود.

آینده سالمندی را امروز می‌سازیم

زندگی طولانی‌تر یک فرصت ارزشمند است؛ اما برای بهره‌برداری از این فرصت باید از هم‌اکنون آماده باشیم.

جامعه آینده به نظام‌های سلامت، شهرها، خانه‌ها، خدمات اجتماعی و سیاست‌هایی نیاز دارد که با واقعیت افزایش طول عمر انسان هماهنگ باشند.

سالمندی نباید به عنوان یک بحران اجتناب‌ناپذیر دیده شود؛ بلکه باید به عنوان مرحله‌ای طبیعی از زندگی و فرصتی برای بهره‌گیری از تجربه، توانایی و سرمایه اجتماعی نسل‌های سالمند مورد توجه قرار گیرد.

بازاندیشی در سیاست‌های سالمندی یعنی از امروز بپرسیم:

اگر قرار است بیشتر عمر کنیم، چگونه می‌توانیم بهتر زندگی کنیم؟

پاسخ این سؤال فقط در دست سالمندان نیست؛ همه ما در ساختن جامعه‌ای سالم، عادلانه و دوستدار سالمند نقش داریم.

پیام این روز

سال‌های بیشتر زندگی، زمانی ارزشمندتر می‌شوند که با سلامت، استقلال، کرامت و مشارکت همراه باشند.

بیاییم برای سالمندی امروز و نسل‌های سالمند فردا، جامعه‌ای آماده‌تر بسازیم.

واحد آموزش سلامت بیمارستان امام خمینی(ره) استهبان